Skip to content

'Äe la rak'ḁkim se 'ḁmisa 'ou a'häe 'e rēko Fäeag Pasefika 'e Aotearoa

'Äe la rak'ḁkim se 'ḁmisa 'ou a'häe 'e rēko Fäeag Pasefika 'e Aotearoa

Leo Moana o Aotearoa – Sakirot se Fäeag Pasefika 'e Aotearoa – täe sḁkior tē tape' mumuet, ne sḁkiroa 'on a'es'ao'åk ne fäeag Pasefika ma a'häe 'on famori se fäeag Pasefika 'e Aotearoa. 

'E laloag ne avat ne sḁkior tē fakmurit hün se fäeag Pasefika 'e Aotearoa a'soko se 'on 'ihete', a'es'ao'åk ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa tuk ke se lopo, ka 'e fäeag 'e 'on rereg, a'es'ao'åk ne fäeag ta tuk ti' pḁu. Sḁikor tē te'is osim ma 'amnåk'åk la hḁiasoag se fup'åk ne 'amnåk fakgarue (policy) ne iof'åk se 'on la a'måür, ma åf'åk, ma put ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa.

Te ka 'äe hat la le' haharḁgit, ne o'it, ne le' rē rakot, ne 'äe gagaj puret 'e 'ou pure'ag ta, ne 'äe le'et ne 'oaf la hḁiasoag se fäeag Pasefika la hḁiasoag la putua fäeag Pasfika la måür lelei ma kikia – 'ḁmis pā 'es la a'fḁi se 'ou a'häe ma räe tē. 'Ḁmis pā 'es tape' ma la a'fḁim 'e kḁutḁunḁ'iḁg ne pure'aga, pesnese, kḁurotu ma kḁutḁunḁ'iget ma ne garue se pure'ag Pasefika.

'Ou la tög ne sḁio' ne mou se sḁkior tē te'is la hḁitḁuḁg ma menet 15-20 'on roa.

'Äe la pō se' ma la togia sḁio' ne mou se 'amnåk te'is 'e ut te'is

Sḁkior tē te'is pō vahia aier'ḁkiḁg fakgaruet 'e New Zealand Ethics Committee: NZEC21_26

Sḁio' ne fa' sḁi'o

Leo Moana o Aotearoa – Pacific Languages of Aotearoa Project täe sḁkior tē ofrḁu mumuet ne a'sok la sḁkiroa famori 'oris a'es'ao'åk ne ma 'oris a'häe hün se fäeag Pasefiḁk siḁv 'i 'e Aotearoa -  Te Gagana Tokelau, Vagahau Niue, Te Reo Māori Kuki ‘Āirani, Gagana Samoa, Lea faka-Tonga, Te Gana Tuvalu, Vosa Vakaviti, Fäeag Rotuḁm ma Te taetae ni Kiribati

'On hün ma 'amnåk ne sḁkior tē te'is la:

  • 'io se a'es'ao'åk ne fäega, ma famori 'oris a'häe 'e rēko fäeag Pasefika 'e Aotearoa – la hḁiasoagan 'on la a'måür, ma åf'åk, ma put ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa.
  • Sok'ḁkia se muḁ 'os 'inea hün se ruerue ma la'la' ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa.

'Amnåk fakgarue te'is la ma 'on väeagat ne mou se tög sḁio' ofrḁut ne la säe ma a'sok 'e ut tūtū ne hanue te'is (national survey) ma ta väegat ne mou se hḁifäegag ne la a'sok ma famör ne hat se pure'ag Pasefiḁk siḁv 'i 'e Aotearoa (Tokelau, Niue, Cook Islands, Samoa, Tonga, Tuvalu, Fiji, Rotuma, ma Kiribati) la 'inea toton ne famör Pasefika a'es'ao'åk ma a'pumuḁ'åk tapen fäeag 'i 'e Aotearoa.

Rogrog ne la pōam 'e sḁkior tē te'is täla:

  • Nā ta maf ne fiket ne la pō la a'es'ao'åk la a'tatḁu'ḁkia 'amnåk tūtū ne mou se garue te'is ka a'sok tape' ma la 'is la 'inean la'la' ne fäeag Pasefika 'e 'on 'ihete'.
  • Ma'op'ḁkim rogrog ne la pōam 'e hḁifäegag ne la a'soko la pō la hḁiasoagan ma fḁ'ua rogrog heuḁ 'es ta ne pō ma af'åk 'e 'on 'ihete' hün se fäeag Pasefika.
  • Hḁiasoag la 'inean pā 'es 'on pure'aga ma rak'åk salan 'amnåk fakgarue ne la iof'åk ma hḁiasoag se 'on la a'måür, ma åf'åk, ma put ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa.

Sḁkior tēet ne la a'sok 'e sal fo'ou te'is online täla fakputum rogrog ne mou se famör Pasefika 'e Aotearoa (fḁu 15 se rere), hün se 'oris a'es'ao'åk ne fäeag Pasefika 'e kḁinag ut tūtū 'e Aotearoa, ma tape' ma se 'oris a'häe ma räe tē 'e reko fäeag Pasefika. Sḁio' ne mou se sḁkior tē te'is la pån ma af'åk 'e fäeag fifis ta ma 'e fäeag siḁv 'e fäeag ne Pasefiḁk ta.

'Ḁmis 'inea ne fäeag Pasefika tē pumuet se pure'ag Pasefiḁk tūtū 'e Aotearoa.

Te ka 'äe hat la le' haharḁgit, ne o'it, ne le' rē rakot, ne 'äe gagaj puret 'e 'ou pure'ag ta, ne kop ma 'äe tokana 'e 'inea la fäeag 'e 'ou fäeag ta, ne kop ma 'äe 'inea 'atakoa se' ma 'ou fäeag ta ne 'äe te'is rakrakoa 'ou fäeag Pasefiḁk ta – 'ḁmis pā a'ne'ne'ḁkia 'äe la a'sokoa 'amnåk ma sḁio' 'es'ao 'atakoa ne mou se sḁkior tē te'is 'e sal fo'ou te'is online. 'Ḁmis pā a'fḁi 'e 'ou rogrogo.

'Ḁmis far'ḁkiof la 'äe la hḁiväegam 'ou a'häe ma räe tē hün se tē ne kop la a'sok la 'ut'ḁkia se muḁ 'os la a'es'ao'åk ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa, ma tape' ma se 'on la a'måür, ma åf'åk, ma put ne fäeag Pasefika 'e Aotearoa. 'Ou a'häe ma räe tē täla hḁiasoagan 'ḁmis la rak'ḁkia se Matanitū ta kḁinag sal ma puer'åk ma 'amnåk lelei ne la hḁiasoagan fäeag Pasefika la noh ür, a‘es‘ao‘åk a‘lelei ma ‘ut ma kikia se rere ‘e Aotearoa.

Hḁifäegag ma Ministerī se Famӧr Pasefika ‘e [email protected]

Garue te'is kal no'åk ra as 'on famör ne la 'es väega e. 'On fuḁga, kat 'es ra ta le'et la 'inea ne sei 'äea, hat tape' ma iris ne la a'sokoa sḁkior tē te'is. Täla ma 'on sḁio' ne la nā se 'äe 'e sal te'is 'online, ne 'äe aier'åk la 'es väeag 'e garue te'is ne 'igkå', ka 'äe kat semite kamat tög sḁio' ra, ka ne 'e av ne 'äe la tög sḁi'o e, 'äe aier'ḁkia la 'ḁmis la a'es'ao'åk 'e te' ne tög ne sḁio' ma rogrog ne 'äe rak'ḁkim se 'amnåk ne garue te'is.

Tög ne sḁio' ma rogrog ne 'äe la rak'ḁkim la åf'åk ma matḁ' la famör tū la se 'inean tē ne rak'ḁkim ne sei ta rak'ḁkim tē 'i. 'E avat ma ne 'äe a'fūmou'åk 'atakoa ma nā 'ou tög ne sḁi'o, la noanoa fakapḁu la hö'ḁkia ne jen'ia tög ne sḁio' ma rogrog 'i. Figalelei ma se nā ne af'åk ta rogrogot 'e 'ou tög ne sḁi'o ne la rak'ḁkia ne sei 'äea.

Gat ma ke iris ne la a'sokoa sḁkior tē te'is täla pō la räe se tög ne sḁio' ma rogrog ne nā ma af'åk 'e sḁkior tē te'is, ka ne 'e vḁhiḁg ne fḁu 10 rogrog 'atakoa ne ma'op'ḁkim täla i' la öf ne rēmane'åk la famori se 'inean tē ne af'ḁki.